Recenzja: Jarosław Durka – Janusz Radziwiłł – biografia polityczna 1880 – 1967. Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa

Share Button

Jak  sam tytuł wskazuje autor  biografii Janusza Radziwiłła  koncentruje się na jego politycznych dokonaniach, choć niewątpliwie  prywatny wymiar tej postaci z  licznymi międzynarodowymi  koneksjami umożliwiłby napisanie  fascynującej biografii skupiającej się wyłącznie na życiu osobistym  tej postaci.

Janusz Radziwiłł – jeden z najwybitniejszych  przedstawicieli polskiej arystokracji  XX wieku wywodził się z berlińskiej  linii  tego litewskiego rodu.

Choć urodził się w Berlinie  i  swoje lata młodości  spędził w Niemczech  lub w dobrach radziwiłłowskich  na terenie zaboru pruskiego, to los związał go z Wołyniem odziedziczonym po ojcu  księciu Ferdynandzie.

Przyszedł na świat 3 września jako  najmłodsze dziecko  Ferdynanda Radziwiłła i  i Pelagii z Sapiehów. Jego najstarszy brat  Michał, inaczej niż reszta rodziny, szybko stał się admiratorem Niemców  i Bismarcka. Jego  proniemieckie  wypowiedzi szczerze oburzały  rodziców.   Średni brat  Karol  zmarł w 1906 roku niespełna 4 miesiące po  ślubie  z  Marią Zamoyską.

W konsekwencji  na dziedzica  swoich dóbr  Ferdynand Radziwiłł wyznaczył  najmłodszego z synów – Janusza.

Usamodzielnienie się  w momencie  przejęcia majątku  Szpanów, a później  Nieborowa było jednym z  najważniejszych etapów  w życiu  Janusza Radziwiłła. Od samego początku było jasne, że jest świetnym gospodarzem i zarządcą,  w zasadzie wszelkie jego ekonomiczne przedsięwzięcia przynosiły zysk.

Warto w tym miejscu  wspomnieć, iż  w związku z  trafnymi posunięciami ekonomicznymi  Janusz  Radziwiłł nabył w 1912 roku pałac przy ul. Bielańskiej  w Warszawie, zamieniony po wojnie na muzeum Lenina, a obecnie  Muzeum Niepodległości.

W  latach   1917 – 1918  stanął przed naszym narodem nie lada dylemat – u boku jakiego państwa Polska ma szanse się odrodzić  i jaki ma być  kształt terytorialny  i polityczny naszej Ojczyzny.

We Francji grupa działaczy  utworzyła  Komitet Narodowy Polski (KNP) z Romanem Dmowskim na czele, organizację silnie związaną  z narodową demokracją, której Janusz Radziwiłł  zawsze będzie przeciwnikiem.

Z drugiej  strony frontu, w okupowanej przez Niemców  Warszawie, powstała  Tymczasowa Rada Stanu, zamieniona wkrótce na Radę Regencyjną w  której nasz  bohater piastował  stanowisko  dyrektora departamentu  spraw politycznych  w Ministerstwie Skarbu.

Od 6  do 21 października  Janusz Radziwiłł  i Adam Ronikier  prowadzili rozmowy z przedstawicielami Berlina  w sprawie ochrony Polski przed bolszewizmem przez oddziały niemieckie przebywające  w Królestwie. Książę Radziwiłł  rozpoczął również próby tworzenia rządu koalicyjnego z udziałem lewicy, które jednak zakończyły się fiaskiem.  Rozmowy   te odbywały się już w atmosferze  oczekiwania na Józefa Piłsudskiego, w Warszawie urządzono manifestację na jego cześć. Coraz częściej także głoszono, iż w nowym gabinecie nie powinny zasiadać  osoby skompromitowane  w życiu politycznym Królestwa, a Janusz Radziwiłł znalazł się na czarnej liście narodowej  demokracji.

Po wycofaniu się ze świata wielkiej polityki  książę skupił się  przede wszystkim na  pracy przy likwidacji skutków  wojny w  swoich gospodarstwach.

Jednak, gdy Ojczyzna była w potrzebie nie wahał się wstąpić do wojska i  jako  żołnierz  2 Dywizji Jazdy  walczył  w 1920 roku z  najazdem bolszewickim na Polskę.

Po  odzyskaniu przez Polskę niepodległości  rozpoczął się proces  jednoczenia partii  politycznych, aby miały one wymiar  ogólnopolski.

W  tym procesie czynny  udział brał również nasz bohater, który  wszedł w skład  Rady Naczelnej  utworzonej w dniu  9 kwietnia 1919 roku partii  – Stronnictwa Pracy Konstytucyjnej (od 21 II 1920 r. – Stronnictwo Prawicy Narodowej). Partia poparła Piłsudskiego  w jego dążeniach do federacji oraz wysunęła postulat  sojuszu z Ukrainą  przeciw Rosji Sowieckiej.  W celu ugruntowania wpływów w Warszawie członkowie SPN kupili udziały  w „Kurierze Polskim”. W wyborach w 1922 roku Janusz Radziwiłł nie wystartował, a partia ostatecznie poniosła  klęskę wyborczą, co spowodowało  przerzedzenie  szeregów partii.  W latach 1924 i 1925  SPN przejawiało  małą aktywność, jednak podobną  tendencje zauważono w całej Europie, gdzie konserwatyści coraz bardziej tracili na znaczeniu.

Ożywienie nastąpiło w drugiej połowie 1925  roku, gdy  przeciwnik polityczny, narodowa demokracja straciła  całą popularność  wśród ziemiaństwa  za sprawą uchwalenia reformy rolnej. Przewrót majowy  otworzył nowe szanse  przed konserwatystami. Postawa Piłsudskiego, który starał się zjednoczyć  wokół siebie  wszelkie grupy niezadowolonych  z wcześniejszego systemu  władzy, pozwalała na zaistnienie  na scenie politycznej  ugrupowaniom pozaparlamentarnym. Ostatecznie  w nowym rządzie  utworzonym  2 października  1926 roku  znaleźli się  Aleksander Meysztowicz oraz  Karol Niezabytowski, co odebrano jako  jednoznaczne  przejście konserwatystów  z SPN  do obozu sanacji.

Współpraca z Piłsudskim zacieśniła się jeszcze przed wyborami w 1928 roku,  kiedy Janusz Radziwiłł razem z Marszałkiem  ustalali skład  personalny na listach okręgowych  Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem.

Rozmowy  prowadzone na  początku 1928 roku w obliczu  narastającej rywalizacji  pomiędzy Piłsudskim a Dmowskim  spowodowały,  że konserwatyści, a zwłaszcza SPN opowiedzieli się w wyborach  za Marszałkiem.

Na jednej z list BBWR  w okręgu 57 Łuck Równe  na pierwszym miejscu  znajdowało się nazwisko : Janusz Radziwiłł.

Konserwatyści  w przyszłym Sejmie  szczególny nacisk  mieli kłaść na trzy zagadnienia: zmianę konstytucji,  zmianę ordynacji wyborczej oraz  współpracę  z Piłsudskim. Sukces wyborczy SPN był niewątpliwy – działacze tej partii wreszcie dostali się do  parlamentu. Uchwalenie konstytucji kwietniowej  spełniło,  wysuwane od lat, dążenia konserwatystów  do zmiany ustroju państwa. Jednak śmierć Piłsudskiego  i rozwiązanie BBWR pokazały, że konserwatyści  znaleźli się nagle  bez zaplecza politycznego w postaci sprawnie działającej partii.  Jeszcze  w wyborach parlamentarnych we wrześniu 1935 roku, wobec zbojkotowania ich przez opozycję, obsadzili kilka mandatów, by 30 października  decyzją prezesa Walerego Sławka ulec rozwiązaniu.

Plany stworzenia  w Polsce  nowej jakości życia politycznego poprzez  ostateczne wyeliminowanie   partii politycznych nie  powiodły się.

Decyzja o rozwiązaniu BBWR   oznaczała także osobistą porażkę Janusza Radziwiłła, a ruch konserwatywny zaczął zamierać. Aby ratować sytuację utworzono nową partię konserwatywną  o nazwie Stronnictwo Zachowawcze. Tym razem w nowo utworzonej partii  Radziwiłł znalazł się poza  Radą Naczelną.

W czasach swojej największej aktywności książę pełnił przeróżne funkcje, przeważnie prezesa,  w licznych spółkach, stowarzyszeniach i organizacjach. I tak, został prezesem  Aeroklubu Polskiego, Towarzystwa  Międzynarodowych Konkursów Hippicznych w Łazienkach, Yacht Klubu Polskiego, był również Wiceprezesem  Lewiatana.

Janusz Radziwiłł działał prężnie jako członek  Związku Kawalerów Maltańskich. Zresztą  działalność tę kontynuował również po II wojnie światowej.

Jesienią 1939 roku aresztowany  przez NKWD, więziony w moskiewskiej Łubiance,  został uwolniony w rezultacie interwencji  włoskiego dworu królewskiego. Lata wojny przeżył w Warszawie, współpracując z Polskim  podziemiem. Wykorzystując  pokrewieństwo z dynastią  Hohenzollernów interweniował  osobiście u Goringa w sprawie aresztowanych profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podczas Powstania Warszawskiego uwięziony przez Niemców. Po zakończeniu wojny więzień  sowieckiego łagru w  Krasnogorsku. Po powrocie do kraju mimo śmierci  ukochanej żony Anny w łagrze, szykan, utraty majątku i niemożności aktywnego działania, pozostał w kraju.

Janusz Radziwiłł zmarł  4 października  1967 roku  w Warszawie.

Był niekwestionowanym  autorytetem  i duchowym  przywódcą  polskiej arystokracji.

Gorąco polecam  zapoznanie się z   biografią księcia Radziwiłła. Książka szczegółowo przedstawia polityczny i społeczny wymiar działalności tej nietuzinkowej postaci. Oprócz  informacji na temat naszego  bohatera, biografia zapoznaje nas z  życiem   politycznym i  gospodarczym  II Rzeczpospolitej, co czyni pozycję jeszcze bardziej interesującą.

Share Button

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *